آنان نيز برخوردار بوده‌اند ، گذشته از توصيف و تصوير خلقيات فرمانروايان و رسوم دربارها و دار الخلافه‌ها و بقاع و اماكن ، تا حدى كه توانسته‌اند به بيان احوال و كيفيت گذران عامهء مردم پرداخته ، آداب و عادات ، البسه و افزار زندگى و معاملات و مراودات طبقات مختلف جامعهء آن روزگاران را مورد بحث و نظر قرار داده اطلاعات ذيقيمت در اختيار مورخان و جامعه‌شناسان گذاشته‌اند . از جملهء اين سياحتنامه‌ها ، سفرنامهء معتبر دن‌گارسياد سيلوا فيگوئروآ سفير فيليپ سوم پادشاه اسپانيا ( 1621 - 1598 م ) در دربار شاه عباس بزرگ است كه اينك ترجمهء آن از نظر خوانندگان گرامى مىگذرد . دن‌گارسياد سيلوا فيگوئروآ نجيب‌زاده‌اى از دودمان فريا « 1 » است كه در سال 1570 ميلادى در شهر باداخوث « 2 » اسپانيا به دنيا آمده است . اين مرد در جوانى نديم فيليپ دوم ( 1596 - 1556 م ) پادشاه اسپانيا بود . سپس به سپاهيگرى پرداخت و در جنگ اسپانيا و هلند فرماندهى ستونى نظامى را بر عهده داشت . فيگوئروآ در سال 1614 م ( 1013 ه ق ) در سن پنجاه و هفت سالگى ، به عنوان سفير فيليپ سوم به دربار شاه عباس بزرگ اعزام شد . سفر وى به هند و ايران دهسال به طول انجاميد كه دقيقا دو سال و هفت روز آن را در ايران گذرانيده از شهرهاى لار - شيراز - اصفهان - كاشان - قم - قزوين و دهها شهرك و دهكدهء ديگر در اين مسير ديدار كرده است . وى سياستمدارى پخته و مردى عالم و دقيق النظر است كه در سفرنامهء خويش - وضع جغرافيائى - سياسى و اجتماعى بخشى بزرگ از ايران دوران شاه عباس اول را مورد مطالعه قرار داده و دربارهء خلقيات آن پادشاه و سياست و كشورداريش و كيفيت زندگانى طبقات مختلف مردم و آداب و رسوم ايرانيان آن روزگار به اشباع سخن گفته است . شرحى كشاف كه نويسندهء اين سفرنامه از وضع سياسى - اجتماعى ، راهها ، بناها ، باغها ، بازارها ، مساجد ، كاروانسراها و آب‌انبارهاى نواحى جنوبى و مركزى ايران و ديگر عجايب و غرايب زمينى و دريائى سفر دهسالهء خويش آورده از هر حيث شايان مطالعه و امعان نظر است . اگر در نظر آوريم كه شاه عباس بزرگ شخصيتى تاريخ‌ساز است كه همت ، درايت و سياست او ولو با تظاهر به مذهب آزادانديش تشيع در برابر حكومت جابر ، متعصب و مردم‌كش عثمانى كه سالها چشم طمع به ايران‌زمين دوخته بود ، سدى سديد بوجود آورده و كشور ما را براى هميشه از آن بليهء هائل رهانيده است و مطالعه در احوال و اعمال او ضرورتى تاريخى است آنچه دربارهء جزئيات احوال اين پادشاه اعم از خصوصيات جسمى و كيفيات ضد و نقيض روحى او از شوخ‌طبعى و آداب‌دانى ، غرور و فروتنى ، دين‌دارى و رياكارى ، احتياط و شهامت ، مردم‌كشى و مردم‌دارى و سرانجام گربزى و هوشمندى در اين كتاب آمده است در هيچ منبع ديگرى نمىتوان يافت . عبث نيست كه سفرنامهء حاضر در اين مورد بخصوص براى اكثريت

--> ( 1 ) Feria ( 2 ) Badojos